Alphaville

oorspronkelijk verschenen in Knack 20 september 1989

Er is niets nieuws onder de zon. Ook niet wanneer we praten over permanent gecontroleerde zones. Getuige dit fragment dat dateert uit 1989. Alphaville is de naam van een beveiligde enclave in de Braziliaanse stad Sao Paulo. Het is een typevoorbeeld van een gated community die nog dateert van lang voor de tijd dat een woord als 'hekwerkwijk' verzonnen werd.

Ten westen van de stad Sao Paulo ligt de wijk Alphaville, zowat 44 voetbalvelden groot. De naam is, zegt Yojiro Takaoka, de bouwpromotor die het idee kreeg om zulke wijken te bouwen, eigenlijk een fantasietje van de architekt. Met de film van Jean-Luc Godard over een super-technologische wereld waar alles en iedereen bewaakt wordt, heeft dat alles niets te maken. Alphaville is de toevlucht van al wie de stad te onveilig vindt. Of voor al wie de realiteit buiten de muren van de wijk wil ontkennen.
De hele wijk is omgeven met metershoge muren, van waarop schijnwerpers de omgeving aftasten en elektronische sensoren elke beweging registreren. Zwaar bewapende privé-bewakers - een bijkomende job voor slecht betaalde militairen - rijden dag en nacht op zware motoren en in snelle auto's door de wijk. Bij elk alarm komen ze in aktie. "Dat moet wel", zegt de tolk Maria de Silva. "Hier in de buurt wonen veel te veel arme mensen." En bouwpromotor Renato de Albuquerque zegt dat het "voor mensen als wij" de enige oplossing is. "Je moet al erg rijk zijn om privé-lijfwachten te hebben."
De regels zijn streng: kinderen onder de twaalf jaar mogen alleen het hek aan de ingang niet uit. Minderjarigen alleen met een schriftelijke toelating van hun ouders. Een bezoeker kan pas binnen als een van de gettobewoners hem of haar kent. Leveranciers en werklui worden gefouilleerd: je weet nooit wat ze achterover gedrukt hebben. Auto's worden doorzocht. En het huispersoneel wordt aan de hand van politiedossiers doorgelicht. Wie ooit met de politie in aanraking kwam, mag het vergeten.
Dit model van konsekwent doorgetrokken sociale apartheid is een groot sukses. Binnen enkele jaren zullen zo'n 120.000 mensen op een dikke 22 vierkante kilometer zonder zorgen kunnen leven, berekent Albuquerque.
Het worden stadjes op zich. In de buurt zijn bedrijven gekomen, bureaus, warenhuizen en restaurants: allemaal even streng bewaakt. De Braziliaanse politie komt hier niet, die is volgens de bewoners korrupt en inkompetent.
De stadjes hebben een eigen bewakingsdienst: vierhonderd man die met sixshooter en jachtgeweer patrouilleren. Om overvallen te voorkomen, heeft Takoaka op het stuk autoweg dat naar Alphaville leidt, op eigen kosten ver-lichting laten aanbrengen. Een eigen pechdienst rijdt daar voortdurend rond. Alleen auto's met de Alpha-sticker (gegarandeerd niet na te maken) worden geholpen.
"Dat is een de facto oorlog van de mensen die geld en macht hebben tegen de rest van het land", zegt Vincius Caldeira Brant, socioloog bij het Braziliaanse CEBRAP, het Centrum voor Analyse en Planning. "In Europa zetten ze de misdadigers achter slot en grendel, hier sluiten de rijken zich op." Takoaka vindt dat het gewoon een kwestie is van vraag en aanbod: "wij creëren de mogelijkheid gelukkig te leven".