Vrijheid geven, vrijheid nemen

tekst: Jasper Moes
overgenomen van cut-up
originele pagina: hier

Het gebruik van profiles is gemeengoed geworden in onze huidige maatschappij. Niet alleen online winkels als Amazon en Bol.com stoppen mensen op basis van hun handelen in een hokje. Ze zijn voor de overheid een adequaat middel om de maatschappij steeds beter te kunnen controleren. Met alle, ook kwalijke, gevolgen van dien.

Alweer (bijna) een jaar gelden stond in de krant van 2 november 2005 het volgende bericht:

Twee mannen in djellaba's zijn gisteren [dinsdag 1 november] in Amsterdam door de politie in een internationale trein gearresteerd, nadat passagiers de politie gewaarschuwd hadden dat de mannen zich verdacht gedroegen. Uiteindelijk bleek het loos alarm. De politie vermoedde, op basis van de waarschuwing van passagiers, dat de mannen een pakketje in de trein hadden achtergelaten. Door de arrestatie kwam het treinverkeer tussen het centraal station van Amsterdam en het station Muiderpoort vanaf vier uur 's middags stil te liggen. De mannen werden rond acht uur 's avonds weer vrijgelaten. Volgens ProRail reden de treinen rond negen uur weer normaal. De twee mannen werden geboeid en geblinddoekt afgevoerd. Ook alle overige reizigers werden vervolgens uit de trein gehaald. Zij werden met bussen weggebracht. De technische recherche vond in de trein en in de persoonlijke spullen van de twee mannen geen verdachte zaken. Daarin bleken uiteindelijk cassettebandjes en koranteksten te zitten.

Eén telefoontje van ‘oplettende’ burgers gaf aanleiding tot een enorme chaos op en rond Amsterdam CS. Wat een reinigingsritueel was van twee moslims op het toilet van de trein, werd aangezien voor mogelijke voorbereiding van een terroristische actie, zoals te lezen is in een later artikel uit diezelfde krant. Op basis van uiterlijk, kleding, en handelen werden deze mensen in een profiel geplaatst dat als afwijkend beschouwd wordt van de ‘normale’ gang van zaken.
Psychiaters, psychologen en criminologen maken al geruime tijd gebruik van profiles, maar ook online winkels als Amazon.com en Bol.com stoppen mensen op basis van hun handelen in een hokje. Op deze manier, zo zeggen de online winkels, kunnen ze hun bezoekers van gerichte service voorzien. Het is dan ook om die reden dat bijna elke website die een persoon bezoekt, informatie probeert te vergaren over die bezoeker. Maar niet alleen websites, ook de Albert Heijn registreert elke aankoop die een klant doet middels de (in)fameuze bonuskaart. En een verzekeringsmaatschappij houdt bij hoe vaak een persoon een beroep doet op uitkering van gelden. Wanneer we deze lijn doorzetten, komen we tot de conclusie dat bijna alles wat wij burgers doen wordt geregistreerd en opgeslagen. Er ontstaat een datalichaam, of databody dat voor het eerst werd gedefinieerd door de Critical Art Ensamble als “de totale verzameling van gegevens die het bestaan van een individu documenteren, opgeslagen in databases, registers en archieven” (in Kluitenberg 2005).

Het gemak dient de mens
Bij het kopen van een huis, het afsluiten van een lening, de aanschaf van een auto, overal laten we een spoor van onszelf na in ruil voor goederen of diensten. En dat datalichaam kan wel eens handig zijn. Neem nou ‘onze’ bonuskaart: in juni 2003 ‘redde’ deze kaart levens toen een afperser gif had gedaan in een x-aantal toetjes, met het doel Campina een grote som geld afhandig te maken. Alle klanten die die dag het toetje gekocht hadden, werden na toestemming van het openbaar ministerie via hun `bonuskaartgegevens' opgespoord en thuis opgebeld. (Normaal mag dat niet, uit privacyoverwegingen.)
Of afrekenen met een met een RFID-chip ter grootte van een rijstkorrel, geïnjecteerd in je bovenarm. Het kan al sinds 2004 bij de Baja Beach Club in Rotterdam. Voordeel: je hoeft geen portemonnee en pasjes meer mee te nemen om zo zorgeloos te kunnen feesten. Wanneer je binnenkomt, word je gescand, geeft de chip aan wie je bent, of je toegang hebt tot de VIP lounge of niet, en worden de drankjes die je bestelt automatisch van jouw tegoed afgeschreven. Een vergelijkbare proef, zij het iets milder voor lijf en ledematen, vindt nu plaats in het Amsterdamse WTC. Enkele honderden ‘uitverkorenen’ hebben een Nokia 3220 gekregen met een uitleesbare chip, geïntegreerd in de achterkant. Ze kunnen terecht bij zeven zaken en restaurants in het WTC. Door hun mobieltje bij een afleesapparaat naast de kassa te houden, betalen ze met een nieuwe betaalvorm die Mobile J/Speedy heet, gebaseerd op NFC (Near Field Communicatie, een slimme vorm van RFID).
Om snel en vooraan te kunnen parkeren, comfortabel te kunnen reizen, én vlot langs de paspoortcontroles te gaan kan de reiziger tegen betaling én in ruil voor het inleveren van privé/biometrische gegevens een Privium lidmaatschap aanvragen bij onze nationale luchthaven. Door middel van een irisscan worden op Schiphol de gegevens van de reiziger gecontroleerd en kan deze de verscherpte oplettendheid van de douane met bijbehorende wachttijd omzeilen. Ook in dit geval dient het gemak de mens, en kunnen we dat gemak krijgen door wat informatie over onszelf prijs te geven en achter te laten.

Administratie
Vervelend wordt het echter wanneer dergelijke informatie over u en de uwen aan elkaar wordt gelinkt op een wijze zoals dat uit de verf komt in een filmpje van de American Civil Liberties Union (ACLU). Het filmpje laat zien dat bij het kopen van een pizza de keuzevrijheid is beperkt doordat gegevens over jouw gezondheid zijn gekoppeld aan je inkomsten, woonplaats, etc. Het schetst een toekomst van een totalitaire staat, mogelijk gemaakt door de digitalisering van informatie en de bijhorende technologieën. Een administratief apparaat zoals we dat kennen uit de tijd van de Deutsche Demokratische Republik (DDR, de ‘andere’ kant van het ijzeren gordijn) kan anno 2006 met nieuwe technologieën relatief eenvoudig gerealiseerd worden. Telefoongesprekken, banktransacties, e-mail verkeer, kortom alles wat je digitaal doet kan automatisch worden opgeslagen en verwerkt zodat je in een profiel kan worden geplaatst. ‘De koopjesjager’ of ‘de big spender’, … ‘de terrorist’? Met een beetje fantasie kunnen zo gedragspatronen bij mensen worden herkend en de samenleving voortijdig van precriminelen worden ontdaan zoals te zien is in Spielbergs Minority Report.

Veiligheid
Veiligheid is hét toverwoord, zo lijkt, van de afgelopen jaren. Politieke partijen hebben het hoog op de agenda staan, en de overheid heeft een aantal maatregelen getroffen om die veiligheid te kunnen ‘garanderen’. Er is fors geïnvesteerd in de capaciteit van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten en er is veel wetgeving ontwikkeld om terrorisme beter te kunnen bestrijden en daders te kunnen vervolgen. In dat kader is sinds 1 januari 2005 de Wet op de Identificatieplicht in algemene zin in werking getreden, wat een toonplicht inhoudt van een wettig identificatiemiddel bij verdenking van een strafbaar feit.
Tevens zijn de gemeenten Amsterdam en Rotterdam op 28 november 2005 een campagne gestart waarin zij burgers oproepen de politie te waarschuwen als een verdacht pakketje wordt gesignaleerd. Dit is een opmerkelijke oproep, want wat is een ‘verdacht pakketje’? Er moet dus zoiets bestaan als een profile van een ‘verdacht pakketje’. De mannen in de trein, uit eerder genoemd krantenartikel, werden als verdacht beschouwd omdat ze in het profiel pasten van een moslim die zich ‘verdacht’ gedroeg. Het feit dat ze een tas bij zich hadden maakte het plaatje van moslim terrorist compleet. In het profiel dat van mensen bestaat, heeft de moslimterrorist namelijk een tas bij zich met een explosief erin. Recent is er dus een nieuw profiel ontstaan dat een relatie heeft met de moslim terrorist: het profiel van het verdachte pakketje. Bijvoorbeeld: het moet een tas zijn, dat zonder persoon, half verstopt onder een bank op een metrostation ligt te ‘tikken’. Wanneer een pakketje in dit profiel past, dient men onmiddellijk 112 te bellen.
De affiches van deze campagne, genaamd ‘Alle ogen helpen’ , maken nog eens duidelijk dat er een profiel bestaat voor wat men als “verdacht” beschouwt. In het eerste geval is er echter sprake van personen en object, in het tweede van object, die allen door het samenvallen van factoren in een afwijkend profiel worden geplaatst en daardoor opgemerkt als zijnde verdacht.
Dat de wereld veranderd is sinds 9/11 zal niemand tegenspreken. Op de vraag of dit ten goede of ten slechte is, lopen de meningen echter uiteen. Aan de ene kant staan de privacy hoeders. Overheden nemen maatregelen die een behoorlijke inperking van de burgerlijke privacy inhouden, evenals bedrijven. Dit zijn verontrustende ontwikkelingen voor een groep mensen, waarvan sommigen zich inmiddels organiseren. Maar de meesten maken zich daar niet druk om. Een veelgehoorde uitspraak in deze is: wanneer je niets te verbergen hebt, heb je ook niets te vrezen, en kun je je privacy een stukje inperken in ruil voor veiligheid. Of je nu in het doomscenario gelooft dat de overheid ons voorschotelt met betrekking tot terrorisme, of eerder geneigd bent aan de kant te staan van de privacy hoeders met hun Orwelliaanse samenleving als toekomstbeeld, feit is dat terroristen altijd een manier vinden om uit nood de wet te breken.